Mimo svakog običaja i standarda: Biblioteka Lazić – 2.000 knjiga za Trebinje

Krajem prošle godine, iz Kalifornije je došao Marko Dučić, Trebinjac koji je možda rekorder po broju preleta preko okeana. Ako već nije to, onda je sigurno jedan od onih vječnih entuzijasta koji o Hercegovini misle i nešto za njeno dobro rade uvijek i gdje god da se nalaze.

Čim je stigao, u Trebinje je pozvao svog prijatelja Viktora Lazića, direktora i vlasnika velike Biblioteke “Lazić”, konsultovao se sa svojim rođakom Đorđem Odavićem i sa još nekoliko kulturnih poslenika u gradu, i otvorio vrata još jednom kulturnom projektu…

O čemu je riječ?

Tradiciju sakupljanja knjiga porodice Lazić započela je sa sveštenikom Mihajlom Lazićem početkom XVIII vijeka, a vrata biblioteke prvi je otvorio Aleksandar Lazić 1882. godine i to u mjestu Kumane kod Zrenjanina. Hroničari kažu da je to bila njegova podrška nezavisnosti Srbije i prisajedinjenju Vojvodine.

Kasnije, Biblioteka “Lazić” imaće više nego dramatičnu sudbinu. Nekoliko puta je uništavana, napuštana i sakaćena. Tokom Prvog svjetskog rata tadašnji vlasnik biblioteke Luka Lazić tajno prelazi u Srbiju i pridružuje se srpskoj vojsci.

Plašeći se za opstanak Biblioteke, zabilježeno je u analima ove kulturne ustanove – Luka je sa sobom poneo nekoliko najvrednijih knjiga, ušivenih u topao gunj. Sa srpskom vojskom i knjigama u gunju, Luka Lazić peške prelazi albansku golgotu i stiže u Drač. Njegov brod je torpedovan i u opštoj pometnji Luka skače u more, kako bi spasao život svom komadantu. Tako će veći deo knjiga koje je poneo sa sobom, u ovoj ratnoj avanturi biti uništen. Međutim, na Krfu i u Solunu, Luka sakuplja srpsku izbegličku štampu; tako je nastala današnja kolekcija ratne štampe, jedna od najvećih u regionu.

Pored ratnih odlikovanja, za kulturni rad Luku Lazića je 1929. godine Kralj Aleksandar I Karađorđević nagradio Zlatnom medaljom za građanske zasluge, specijalno naručenom u Pragu.
Period između dva svjetska rata bio je najuspješniji jer je tada biblioteka narasla na 20.000 naslova. Uz to, bavila se i drugim kulturnim djelatnostima, npr. imala je i svoju pozorišnu trupu.

Međutim, kako bi Lazići imali od čega da žive, tadašnji vlasnik biblioteke Luka Lazić osnovao je mrežu za raznošenje i prodaju knjiga po Vojvodini. Knjige su putovale biciklima, što kasnije neće biti bez značaja.

Najveći problem, bilježe hroničari biblioteke – predstavljali su nemar i drskost čitalaca koji su, u sveopštoj nestašici papira, često cepali listove iz knjiga kako bi ih koristili za uvijanje cigara, fišeke, ukrase na zidu, kao toalet papir… Kako su u većini slučajeva vlasnici Biblioteke to otkrivali mnogo kasnije, a često nije bilo mogućnosti da se nabave novi primerci istih knjiga, Luka Lazić se odlučuje da sve stranice koje nedostaju u knjigama ručno prepiše, a da crteže -precrta! Tako se danas u Biblioteci mogu videti stotine strana prepisanih rukom ovog knjigoljupca.

Tokom Drugog svjetskog rata Lazići su opet na iskušenjima. Pošto je Nijemcima bila potrebna distribucija njihovih propagandnih izdanja, naredili su Lazićima da ponovo otvore knjižaru i novinarnicu. Problem je jedino bio u tome što nisu vjerovali Lukinom sinu Miloradu koji je preuzeo posao. Zato, ograničili su mu kretanje, ali su dozvolili njegovoj supruzi Danici da putuje po potrebi posla i da rastura knjige i štampu. Danica im nije bila sumnjiva, pošto je imala dvije kćeri, jednu od tri a drugu od sedam godina. Uz to, bila je nepismena.

Čim je počela sa novim poslom, Danica se povezuje sa ilegalcima, i odmah, sa Njemačkom, počinje da raznosi i ilegalnu štampu. Među njemačke novine, tako, negdje bi utisnula i „Našu borbu“. Uz to, revnosno je prikupljala razne obavještajne podatke za svoju ilegalnu mrežu.

Tokom cijelog rata, iako vlada velika glad, Lazići čuvaju knjige i ne pada im na pamet da ih prodaju kako bi kupili hranu.
Nakon oslobođenja, kad su mislili da će normalno nastaviti da rade, došla su nova iskušenja…

Nove vlasti, bilježe hroničari – nacionalizovale su Biblioteku. Luki i Miloradu je bilo neshvatljivo da bi neko mogao tek tako da im otme kroz vijekove sticanu porodičnu tradiciju. Strepeli su i kako će komunisti reagovati ako u kući pronađu fašističku literaturu. Ne samo što bi cela porodica mogla da nastrada, već je sasvim izvesno da bi jedan deo Biblioteke završio u plamenu. Tada su se članovi porodice zavetovali da nijednu knjigu nikada neće uništiti na ideološkoj osnovi, jer je sva ta literatura deo istorije i treba da bude sačuvana…

Zbog toga, smislili su dobar plan. Prvo su one najvrijednije knjige, a i one sa problematičnim sadržajem, zakopali u vinogradu u blizini kuće, a ostalo su razdijelili rodbini i prijateljima. Vlasti su sve detaljno pretražile, ali nisu pronašle ništa što bi Laziće kompromitovalo. Ne znajući šta da rade, pritvorili su Milorada Lazića, ali, pošto su njegove ratne zasluge bile nesporne, odustale su od dalje istrage.

Krajem pedesetih godina, Biblioteka i novinarnica opet počinju da rade. Knjige su pozajmljivane u tri susjedne opštine, i biblioteka je opet počela da se bogati…
Šta je, u međuvremenu, bilo sa bakom Danicom?

To što je ostala nepismena, zapamćeno je u porodici Lazić – baka Danica je smatrala za najveću nepravdu koja ju je zadesila. Stalno se žalila na sudbinu koja joj je dodijelila da cio život provede sa knjigama, a da nijednu ne pročita! Knjige je razaznavala po slikama i bojama… Dosegla je bezmalo osamdesetu godinu života, kada joj osmogodišnji unuk Viktor, čuvši njenu priču, predlaže da je nauči da čita! Tokom nedjelju dana druženja, uz Viktorov bukvar, baka Danica će, sa istinskim oduševljenjem, savladati čitanje…

Inače, Viktor, današnji vlasnik biblioteke, šesta je generacija Lazića otkada je Biblioteka otvorena za javnost, a deveta otkada su Lazići u Vojvodini i otkada se zna da se bave knjigom.
Danas, biblioteka “Lazić” je najveća i najznačajnija privatna biblioteka u Srbiji pa i u regionu. Broji blizu milion knjiga (sa više hiljada rariteta) a od 2012. godine radi u okviru Udruženja „Adligat“ (stručni naziv za više raznolikih knjiga povezanih u jedne korice).

Uz Biblioteku, osnovan je “Muzej srpske književnosti” i “Muzej knjige i putovanja”. U osnivačkoom odboru Biblioteke su: Milovan Danojlić, Pero Zubac, Srba Ignjatović, Miodrag Pavlović, Nevenka Tadić, Ljubivoje Ršumović, Ljubomir Simović, Matija Bećković, Miloš Jevtić, Emir Kusturica…

Biblioteku pomažu gotovo sve najznačajnije kulturne institucije u Srbiji, i zato je biblioteka i bila u stanju da pokrene projekt “Milion knjiga za Srbiju”, koji je proširen i na region, a onda, zahvaljujući Marku Dučiću, i na Trebinje.

Prilikom svog boravka kod Marka u Trebinju, Viktor Lazić je posjetio biblioteku “Jovan Dučić”, i sa Danom Kuduz dogovorio jedan neobičan projekat.
Naime, biblioteka “Lazić” pokloniće trebinjskoj biblioteci jednu veliku zbirku, uglavnom naučnih izdanja, čija će cifra moguće ići i do dvije hiljade naslova. Kao uzdarje, Biblioteka “Jovan Dučić” pokloniće Biblioteci “Lazić” lokalna i regionalna izdanja, kojih ima u dovoljnom broju.

Ovaj projekat, koji otvara nove mogućnosti, posebno mladim ljudima, da se svojim studijem i naučnim radom, bave i u Trebinju, podržala je i Gradska uprava. Gradonačelnik Slavko Vučurević je obećao da će prevoz velike donacije biblioteke “Lazić” biti njegova briga.

Tako, Lazići nastavljaju svoju misiju, a Trebinjska biblioteka, koja svake godine ima sve veći broj članova, uz Dučićev fundus, postaje sve izazovnija adresa ne samo za knjigoljupce, nego i za ljude koji se ozbiljnije bave svojom strukom, naukom ili istraživanjem.

Viktor Lazić (1985, Beograd), advokat i književnik, doktorand kineskog prava, poliglota, filatelista i numizmatičar, ukratko – renesansna ličnost, proveo devet godina putujući po svijetu. Objavio: “Gete – između poezije i istine” (2003), ”Tumaranje zemljom osmeha” (2006, 2008, 2012), ”Velika avantura” (2010. knjiga o putovanju koje je trajalo 421 dan, na koje se Viktor uputio sa svojom polovnom “ladom nivom”), “U srcu Sumatre” (2011), “Na vratima istoka (2014). Predsjednik je Udruženja za kulturu, umjetnost i međunarodnu saradnju „Adligat“, direktor

“Muzeja knjige i putovanja” i “Muzeja srpske književnosti”, član je Udruženja književnika Srbije.

Neobične knjige

U našoj stalnoj postavci, ovako se predstavlja Biblioteka Lazić – između ostalog, možete vidjeti: više od 300 knjiga prije 1800. godine; knjige na štapićima od bambusa; magijsku knjigu iz džungle indonežanskog plemena Batak čiji su listovi napravljeni od palminog lišća, a korice od kostiju; knjigu na papiru napravljenom od slonovog izmeta; jestivu knjigu od pirinča; knjigu na najkvalitetnijoj svili; pribor za pisanje knjiga od tikovog drveta iz Mjanmara; kolekciju više stotina minijaturnih knjiga, od kojih je najmanja veličine svega 3,5 milimetara; knjige sa rezbarenim koricama od drveta; knjige sa listovima od tikovog drveta i od ručno pravljenog papira iz raznih azijskih i afričkih plemena; molitvenike sa Tibeta sa koricama od mermera, iz Mongolije sa ukrasima od žada…

Kolekcije

Za najmanje deset oblasti stoji u katalogu Biblioteke Lazić – naše kolekcije su već najbolje, ili među najboljima u regionu (npr. ratna štampa, kanadistika, ruska književnost i jezik, dečja knjiga, literatura o Kini i na kineskom jeziku, kolekcija knjiga o Južnoj Aziji, uključujući knjige na jezicima lokalnih naroda Južne Azije, kolekcije knjiga o Africi i Australiji, kolekcija filatelije itd).

U biblioteci se nalazi više od trista kolekcija o značajnim srpskim piscima ili o pojedinačnim temama iz srpske istorije i kulture. Pored stare, retke i neobične knjige, u svom fondu čuvamo veliki broj knjiga koje druge biblioteke iz različitih razloga ne sakupljaju ili odbacuju. Tako se formira značajan depozitni fond a mi postajemo glavna dopunska biblioteka drugim važnim institucijama. To se posebno odnosi na stranu knjigu, pa se kod nas nalaze najkvalitetnije kolekcije knjiga na engleskom, ruskom, njemačkom, kineskom i mnogim drugim jezicima.

Zadruga ljudi od knjige

“Muzej srpske književnosti“ sakuplja i predstavlja materijal o srpskim književnicima, udruženjima književnika, o književnim i srodnim djelima, istoriji i teoriji književnosti, književnoj kritici itd.
Muzej, takođe, sakuplja predmete važnih ličnosti srpske književnosti, a posebno prikuplja rukopise, a u svom fondu formira veliku kolekciju knjiga sa autogramima autora.

Odlučili smo da pokrenemo akciju „Milion knjiga za Srbiju“ i da u roku od dvije godine poklonimo najmanje milion knjiga bibliotekama širom Srbije, ali i regiona. To će biti najveća i najznačajnija donacija knjiga u istoriji srpskog bibliotekarstva.

Naše Udruženje je zadruga ljudi dobre volje i ljudi od knjige, koji su se udružili da bi sadašnjosti, ali i potomstvu, ostavili nešto važno u amanet. Mi nismo obično Udruženje, već proširena porodica ljudi koji djele ista interesovanja, istu ljubav i vizije. Jedni o drugima se brinemo i pomažemo: kako Udruženje grade naši osnivači i dobrotvori, tako i mi njima pomažemo u trenucima nužde. Mi smo skup zaljubljenika u knjige i znanje, u svoju zemlju i u putovanja, a svi slični su dobrodošli da nam se pridruže!

Bibliotečki klub “Adligata” stvara mrežu institucija, prije svega biblioteka i muzeja koja će se međusobno pomagati. Glavni cilj Kluba je međusobna razmena viškova i obezbjeđivanje knjiga za ugrožena područja i biblioteke sa siromašnim fondovima.
N. Marić/Radiotrebinje